piątek, 25 marca 2011

O idolach z dzieciństwa i amerykańskiej (pop)kulturze

Moją pierwszą w życiu idolką, kobietą, która reprezentowała coś, co mi imponowało, była doktor Dana Scully: piękna i inteligentna, bardzo racjonalna i katoliczka. Chciałam być taka jak ona, ale ani na lekarza nie miałam zadatków ani na posadkę w FBI nie było widoków. O wiele bliżej mi życiowo do drugiej kobiety, która imponowała mi z ekranu - LouAnne Johnson (Michelle Pfeiffer) z filmu Młodzi gniewni ('Dangerous Minds', 1995). Któż nie pamięta twardej nauczycielki, która swoimi nieszablonowymi metodami okiełznała klasę pełną gangsterskiego elementu i której udało się zaszczepić w tej tzw. trudnej młodzieży miłość do poezji? I tutaj przechodzę do sedna. Jest taka scena w filmie w której pani Johnson rozmawia ze swoim kolegą po fachu o tym, co, jak to się potocznie mówi, przerabia z uczniami na lekcjach. Chodziło o teksty Dylana, z tym, że jedno myślało o Dylanie Thomasie, poecie walijskiego pochodzenia tworzącym w latach 1934-1953, a drugie o Bobie Dylanie poecie-śpiewaku, którego nikomu nie trzeba przedstawiać, natomiast warto wspomnieć, że naprawdę nazywa się Robert Zimmerman, a jego pseudonim artystyczny jest inspirowany właśnie tym pierwszym twórcą. W wieku lat około 11 była to moja pierwsza styczność z oboma Dylanami, ale wspominane teksty zapamiętałam raz na zawsze. Poezja Dylana Thomasa wróciła do mnie dopiero na studiach i uderzyła z nową siłą, bo, jakby nie było, dekada życia minęła.

DO NOT GO GENTLE INTO THAT GOOD NIGHT 

Do not go gentle into that good night,
Old age should burn and rage at close of day;
Rage, rage against the dying of the light.

Though wise men at their end know dark is right,
Because their words had forked no lightning they
Do not go gentle into that good night.

Good men, the last wave by, crying how bright
Their frail deeds might have danced in a green bay,
Rage, rage against the dying of the light.

Wild men who caught and sang the sun in flight,
And learn, too late, they grieved it on its way,
Do not go gentle into that good night.

Grave men, near death, who see with blinding sight
Blind eyes could blaze like meteors and be gay,
Rage, rage against the dying of the light.

And you, my father, there on the sad height,
Curse, bless me now with your fierce tears, I pray.
Do not go gentle into that good night.
Rage, rage against the dying of the light.

D.T. był tłumaczony na język polski przez Stanisława Barańczaka. Jeśli ktoś ma zacięcie translatorskie niech sam oceni czy dobrze.

Mnie ten wiersz, kolokwialnie rzecz ujmując, rozwala.  Czytając go widzę przed oczami czarne, gwieździste niebo, które mnie otacza z każdej strony. Rewelacja. Jednak nie chciałam w ogóle pisać o osobistych doznaniach, lecz o trochę niezrozumiałym dla mnie fenomenie tego jednego wiersza w kulturze amerykańskiej. Bo że jest dobry, a nawet bardzo, to dopiero co przyznałam, ale dlaczego jest kultowy? Jakim sposobem stał się wręcz przedmiotem kultu? Czy pisarze młodego pokolenia również wychowali się na filmie z Michelle Pfeiffer czy po prostu jest to znowu jeden z niewielu wierszy, które zapamiętali z haj skóla/koledżu???
„Nie wchodź łagodnie do tej dobrej nocy” to wers, który rozpoznałam w książce o dziwnym tytule Wybrane zagadnienia z fizyki katastrof:
„(…) w sytuacji zagrożenia jedna lub dwie osoby zostają Bohaterami, garstka Łotrami, a cała reszta Głupcami. „Spróbujcie nie zmienić się w głupawo uśmiechniętych idiotów, sparaliżowanych przez chęć, aby po prostu umrzeć, szybko i bezboleśnie. Chcieliby przewrócić się na drugi bok jak opos. Cóż, sami zdecydujcie: jesteście ludźmi czy nocnymi zwierzętami? Czy macie dość odwagi? Czy potraficie pojąć sens słów « Nie wchodź łagodnie do tej dobrej nocy » ? Jeśli jesteście pełnowartościowymi ludźmi, a nie wypełniaczem, nie styropianem, farszem do indyka na Święto Dziękczynienia, mierzwą ogrodową, musicie walczyć. WALCZYĆ! Walczyć za to, w co wierzycie”.

(Pessl M., Wybrane zagadnienia z fizyki katastrof, WYDAWNICTWO ALBATROS, Warszawa 2008, s. 397-398.)

Teraz czytam książkę pt. Dobrani.  Recenzja mnie bardzo zaciekawiła, bo miało być to coś à la Nowy, wspaniały świat, a ja bardzo lubię takie antyutopijne historie. Dochodzę dopiero do połowy, więc może nie będę wydawać osądu, ale na razie jestem trochę rozczarowana: pomysł faktycznie świetny i wizja przyszłości, jaką pewnie Społeczeństwo sobie w końcu zgotuje, ale stylistyka zapewne bardziej zbliżona do Zmierzchu i koniec końców, jest to raczej czytadło dla nastolatek. Jakoś to zboleję.
W świecie, w którym żyje główna bohaterka, życie każdego człowieka jest regulowane przez Społeczeństwo. Społeczeństwo wybiera to, co najlepsze dla każdego i wszystkich. Dawno temu, było za dużo informacji, za dużo wszystkiego. Zebrała się komisja, która wybrała 100 najlepszych rzeczy: Sto piosenek, Sto wierszy, Sto filmów, itp. – reszta poszła w ogień zniszczenia. Prababcia dziewczyny była Funkcjonariuszką, która brała w tym udział. W dzień śmierci dziadka, w jego 80. urodziny (wiek, w którym każdy umiera, bo tak zadecydowało Społeczeństwo) , Cassia otrzymuje od niego przechowywany w sekrecie skrawek papieru:

Miałam rację: te słowa są naprawdę stare. Lecz choć nie znam czcionki, domyślam się, jaką kryją w sobie treść.
Dziadek dał mi poezję.
Oczywiście. Moja prababcia. Sto Wierszy. Nie muszę sprawdzać w szkolnych portach, by wiedzieć, że nie jest to jeden z nich. Podjęła wielkie ryzyko, ukrywając ten utwór; podobnie jak babcia i dziadek, którzy postanowili go zachować. Jakie wiersze warte są takiego poświęcenia?
                Już pierwszy wers sprawia, że zastygam w bezruchu, a do oczu napływają mi łzy. Nie wiem, dlaczego tak się dzieje, czuję jedynie, że ów wers przemawia do mnie jak żadne inne słowa.
Nie wchodź łagodnie do tej dobrej nocy.
Czytam dalej, chłonę słowa, które rozumiem, i te, których nie rozumiem.
Wiem, dlaczego tak bardzo poruszały dziadka.

Nie wchodź łagodnie do tej dobrej nocy,
Starość u kresu dnia niech płonie, krwawi;
Buntuj się, buntuj, gdy światło się mroczy.

(Condie A., Dobrani, Prószyński  i S-ka, Warszawa 2011, s. 95-96).

sobota, 5 marca 2011

de gustibus non est disputandum

Zdarzyło mi się już kilka razy zamówić jakąś książkę z księgarni internetowej. Ostatnio znowu Trumana Capote, ale chyba nie będę chciała niczego z niej cytować, bo nawet czytając ją czuję się niekomfortowo przez te homoseksualne dziwkarskie i zarazem autobiograficzne przygody, które autor opisuje. Dotarłam już do 50 strony kiedy zza skrzydełka tylnej okładki wypadły dwie zakładki dołączone przez księgarnię. Widnieje na nich cytat, który występuje dzisiaj w roli głównej:

Z gustami literackimi jest po trosze jak z miłością: zdumiewa nas, co też inni wybierają.
~ Andre Morois ~


Trafne, prawda? Nawet doskonałe. Nadal jednak zupełnie nie zgadzam się z łacińską sentencją przytoczoną w temacie, bo jeśli nie o gustach to o czym? Przecież nie o polityce :-)
Udanej ostatniej soboty karnawału!

czwartek, 17 lutego 2011

Ze śmiechem nie ma żartów

To jest historia o tym, że śmiech jest najlepszy na wszystko; To jest historia o wyższości własnej kolekcji książek na półkach nad bibliotekami; To jest historia o tym, że warto uczyć się obcych języków, warto podróżować i otwierać się na świat i ludzi; To wreszcie jest historia o tym, że trzeba śmiać się z samych siebie. A dzisiejszy cytat dedykuję Magdalenie & panu Jean-Philippe Hashold, mojemu tacie i jednemu anonimowi.

Mój tata bardzo nie lubi jak kupuję książki. Nie dlatego, żeby był jakimś ignorantem. Chyba wręcz przeciwnie. Zawsze bardzo dużo czytał i gdyby miał kupować te wszystkie książki, to poszedłby dawno z torbami. Uważa, że od tego są biblioteki, aby z nich brać książki, czytać i oddawać. Od dziecka nienawidzę bibliotek. Przymus przeczytania czegoś w z góry narzuconym czasie jest dla mnie nie do zniesienia. Sama organizacja biblioteki i jej atmosfera doprowadzają mnie do duszności i ataków paniki. Biblioteki nie są dla ludzi, są dla książek-prostytutek, które przeszły już przez tyle rąk, że straciły swój powab, a i tak można z nimi zrobić tylko to, na co pozwala umowa. Co innego księgarnia, gdzie panuje przyjemna atmosfera rozmiłowania w słowie pisanym na papierze. Wybieram tyle książek, ile chcę, płacę i są moje. Czytając zaznaczam świetne fragmenty, podkreślam je, przyczepiam karteczki, dopisuję komentarze, tłumaczę słówka. A więc sprzeczamy się o to kupowanie książek, ale ostatecznie zawsze wygrywam, bo od czasu do czasu nadchodzi chwila pt. "Dałabyś mi coś do poczytania?" - i tu go mam!

Kiedyś dałam lekką, wakacyjną książkę, żeby miał co czytać na urlopie na Mazurach. Nie lubię głupiej, lekkiej literatury, ale raz na rok nachodzi mnie na nią ochota. Pewnego wakacyjnego razu znalazłam coś takiego w Empiku. Książka o "urokach życia w Bretanii" napisana przez Amerykanina, którego pisarski dorobek to opowiadania drukowane w "The Sun" (no błaaagaaam), była relatywnie droga, ale zostałam namówiona, żebym zaryzykowała i... nie pożałowałam. Do tego stopnia ryczałam ze śmiechu, że nękałam każdego, kto się napatoczył czytając wybrane fragmenty. Co najlepsze, większość osób też się śmiała.

Wczoraj oglądałam sobie w najlepsze kolejne odcinki następnego serialu komediowego, który trafił w moje gusta, gdy wszedł Tata i pokazując wspomnianą książkę powiedział: "Fajne to jest". Albo jakoś tak.

Trzech facetów stoi przed blaszanym busikiem, który w Stanach byłby idealny na rodzinne wycieczki, ale we Francji jest gigantyczną rotisserie z dwunastoma kurczakami i stukilogramowym prosięciem, obracającym się na rożnie, jakby leżały na plaży na Florydzie i chciały sobie równo opalić boczki. (…) Nie chcę żadnego z obracających się kurcząt, gdyż największa w Europie firma przerabiająca drób, Doux, znajduje się w sąsiednim miasteczku i słyszałem, a także wywąchałem, co robią tym biednym ptaszkom. Chcę znaleźć kurczaka hodowanego na wolności (…). Chodzę tu i tam, ćwicząc to, co powinienem powiedzieć, szukam kogoś, kto jest sam, żeby inni mnie nie słyszeli, kogoś, kto wygląda sympatycznie, wtedy nie wyjdę na większego głupka niż faktycznie  jestem (…) To omen, znak od boga zakupów. Szybko ruszam w jego stronę, zanim na horyzoncie pojawi się ktoś jeszcze – pewnie myśli, że desperacko pragnę kurcząt – i mówię najgrzeczniejszym i pewnym siebie głosem:
- Monsieur, avez-vous une poulet a beaucoup de promenade? [Ma pan kurczaka, która dużo spacerować ?]
Nawet nie mrugnie okiem.
- Oui – odpowiada, otwiera tył samochodu i wyjmuje trzy ptaki: - Czarny, biały czy czerwony?
- Qu’est-ce que c’est, le difference?
Dobrze, że spytałem « jaka być różnica », gdyż Monsieur ma mi do powiedzenia mnóstwo rzeczy o tych ptakach. Niestety nic nie rozumiem, ale gram swoją rolę, wtrącając oui, ah i bonne. Dziesięć minut później, wcale nie skończywszy tyrady ani się nie poddawszy, wyciąga le rouge , obraca na wszystkie strony, rozkłada nogi i odkłada (…) Zaglądam ptakom między uda, sam nie wiem po co (…)
- Bonne – mówię – Bien. C’est joli. [Dobra. Dobrze. To ładnie]
(…)
W następnym tygodniu jadę na targ sam. Udało mi się kupić świeży makaron od pani sprzedającej masło, jajka i ser (…). Ośmielony chcę jeszcze kupić listek bobkowy do sosu. Wiem jak wyglądają listki bobkowe i jak pachną, więc pewnie podchodzę do handlarki przyprawami, ziołami i korzeniami.
- Bonjour – mówię.
- Bonjour – odpowiada. I to by było na tyle.
Idę na lewo, na prawo, tam i z powrotem, i tak kilka razy. Widzę kminek, curry, paprykę, cynamon, gałkę muszkatołową, estragon, biały, czerwony i czarny pieprz, kokosy, musztardę, kardamon, oregano, majeranek, rozmaryn, pietruszkę, szałwię, tymianek, pikle, suszone papryczki, oliwki, bakłażany – wszystko, z wyjątkiem listków bobkowych. Czy to możliwe? Może tutejsze listki bobkowe wyglądają inaczej? Odchodzę i wracam przekonany, że ich nie zauważyłem, co mi się często zdarza we Francji. Przy trzecim okrążeniu pani pyta:
- Monsieur?
To zawsze oznacza początek kłopotów.
Wiem, czego chce, ale nie wiem, jak to powiedzieć. Byłem tak pewny, że znajdę, że nie zadałem sobie trudu, by poszukać w słowniku. Próbuję:
- Avez-vous le listek bobkowy?
Blednie.
- Li-stek bob-ko-wy.
Wygląda na zmieszaną. Widzę, że zaraz wpadnie w panikę.
- Li-stek bob-ko-wy. – Z jakiegoś powodu jestem pewien, że po francusku brzmi to tak samo i muszę tylko powiedzieć powoli i z dobrym akcentem. Zniżam więc głos i powtarzam: - Listek bobkowy.
- Moment – mówi i robi coś, czego nigdy nie widziałem w wykonaniu sprzedawcy. Opuszcza stoisko i idzie do faceta obok, sprzedającego kapelusze, mówi mu coś, wskazując na mnie, i zniżając głos dodaje: - Listek bobkowy.
- Quoi? – pyta on.
- Listek bobkowy – powtarza ona.
- Listek bobkowy?
Teraz obydwoje to powtarzają, spoglądając na mnie.
- Qu’est-ce que c’est listek bobkowy?
Pani wraca, kręci głową, przykro jej, że straciła klienta, nie wie, czego chciałem, może upadku Francji, któż może wiedzieć ?
- Merci – mówię i odchodzę, nie chcąc wprawiać jej w większą konsternację.
Kilka minut później jestem z powrotem. (…)
- Madame.
- Oui…? – Brzmi to jak pytanie.
Wyciągam makaron z torby. Ona patrzy na mnie, jakbym wyciągnął królika z kapelusza.
- Le pâte – mówię i podnoszę makaron, żeby wiedziała, że to nie o cieście mowa, le pâte.
- Oui…?
- Le espice pour la sauce de pâtes. [próbuje powiedzieć : przyprawa do sosu do makaronu]
Patrzy na mnie bez słowa. Na szczęście to Bretania. Jest zbyt uprzejma, żeby mnie znienawidzić.
- Madame – próbuję na nowo zwrócić jej uwagę, jej oczy robią się wielkie jak spodki i blednie. – Le sauce to mate pour le pâtes, oui…[sos pomidor do makaronu, tak…]
- Oui.
- C’est necessaire le espice specialement pour la sauce. [potrzebny ziele spcjalnie do sos]
Nic nie mówi.
- Listek bobkowy – powtarzam. – Listek bobkowy.
Ona pokazuje tymianek, majeranek, rozmaryn, kolendrę, paprykę – wszystko, co wpada jej do głowy, próbując mi pomóc albo się mnie pozbyć.
- Merci – rzucam, odchodząc pokonany, zostawiając ją i faceta od kapeluszy mamroczących „listek bobkowy”. Jestem tak wstrząśnięty, że kupuję opakowanie miodowego mydła u pani od miodu i zostawiam je na straganie.
(…) Wracam do Chez Sally i sprawdzam, jak jest listek bobkowy. Laurier. Nic dziwnego, że pani od przypraw i facet od kapeluszy nic nie pojmowali.
Madame P. [gospodyni u której wynajmował] stuka do drzwi. Szykuję herbatę i szczegółowo opowiadam o listku bobkowym i laurier. Madame wybucha śmiechem, mam wrażenie, że śmieje się bardziej niż zazwyczaj, potem bierze mnie za rękę i prowadzi przed dom.
- Laurier – mówi, zrywając liść z drzewa i podsuwając mi pod nos. Nic dziwnego, że pani od przypraw nie sprzedaje listków bobkowych. Rosną dziko. W s z ę d z i e.

Greenside M., Nie będę Francuzem (choćbym nie wiem jak się starał), Świat Książki, Warszawa 2009, s. 52-57.


P.S. Listek bobkowy, czyli laurowy. Drzewo laurowe i jego urodziwe, pachnące liście znane są od starożytności. Ale jego przeznaczeniem nie było tylko wieńczenie głów zwycięzców. Częściej korzystano z jego wielu leczniczych właściwości.
                         
Roślina nazywa się Laurus Nobilis i pochodzi z obszaru Morza Śródziemnego. Jest długowieczna, bo żyje nawet 100 lat. W odpowiednim dla siebie, czyli ciepłym, klimacie jest rośliną wiecznie zieloną. Świeże listki mają piękny, ciemnozielony kolor, są skórzaste i błyszczące a krawędzie mają lekko pofałdowane.

piątek, 4 lutego 2011

que sera sera

"Niech będzie, co będzie;
Czas wszystko równo w swym unosi pędzie."


Shakespeare W., Makbet, Prószyński i S-ka, Warszawa 2003, s. 22 (w przekładzie Józefa Paszkowskiego).


wtorek, 25 stycznia 2011

TOTALitarnie

Pamiętam jak kilka lat temu, w czasie mojej fazy na Iran i nauki perskiego (فارسی ach te robaczki :) czytałam wspaniałą pod wieloma względami książkę Czytając Lolitę w Teheranie (na pewno coś z niej kiedyś zacytuję). Rzecz opowiada o profesor literatury angielskiej, która w latach '70 ubiegłego wieku w trakcie rewolucji islamskiej zrezygnowała z wykładania na Uniwersytecie w Teheranie, ponieważ nie miała zamiaru podporządkować się dyktaturze ajatollaha. Azar Nafisi zaczęła potajemnie organizować we własnym mieszkaniu kółko literackie dla kilku swoich studentek. Poza tym, że to cudowna książka o książkach,  oddaje też bardzo dobitnie terror rewolucji. Czytając ją odnosiłam nieodparte wrażenie, że to, co ci ludzie przeżywali wówczas w, bądź co bądź, odległym geograficznie i kulturowo Iranie, miało bardzo wiele wspólnego z czasami ostrej komuny w Polsce. Podzieliłam się tą myślą z tatą, który odpowiedział mi jednym, krótkim, prostym, acz dobitnym zdaniem, które tak bardzo zapadło mi w pamięć: Wszystkie totalitaryzmy są do siebie podobne.

Przypomniało mi się to wszystko powyższe w związku z poniższym:

Teraz zaczyna się. Zaczyna się otwieranie, odpinanie, rozsupływanie, wybebeszanie. Gmeranie, zanurzanie, wyciąganie, potrząsanie. A co to? A co tamto? A do czego to? A do czego tamto? A to? A sio? A owo? A ten? A tamten? A którędy? A po co? Najgorzej z książkami. Co za przekleństwo wieźć jakąś książkę! Można wieźć walizkę kokainy, a na wierzchu trzymać książkę. Kokaina nie wzbudzi żadnego zainteresowania, wszyscy celnicy rzucają się na książkę. A już - nie daj Boże! - wieźć książkę po angielsku. Dopiero zacznie się bieganie, sprawdzanie, kartkowanie, czytanie.


Kapuściński R., Imperium, CZYTELNIK, Warszawa 1993, s. 31.



Podniosłam głowę znad tego fragmentu, rozejrzałam się dookoła i wyjrzałam przez okno autobusu linii 116 - nagle poczułam się ciepło i bezpiecznie na myśl, że istnieje jakieś 99,99% szans, że nikt nie zatrzyma nagle pojazdu i nie wtargnie do środka, żeby zrewidować pasażerów, bo gdyby tak było, to biada mi i moim książkom - po angielsku o zgrozo! 

À nous la liberté!